Genel

İnsan karakterinin sabit olduğunu düşünmeyi sever. “Ben buyum” demek güven verir. Ama farklı ülkelerde, farklı sistemlerde yaşadıkça şu soruyla karşılaşıyorsun: Gerçekten “ben” dediğin şey ne kadar sabit ne kadar bulunduğun ortamın ürünü? Kültür değiştiğinde insanın özü mü değişir, yoksa sadece davranış biçimi mi?

İnsan hayatını genelde bir anda değiştirmez. Daha çok küçük ertelemelerle yönünü kaybeder. “Şimdi değil”, “Biraz daha hazır olayım”, “Şu dönem geçsin”, “Şartlar netleşsin” gibi cümleler ilk bakışta mantıklı görünür. Zaten problem de burada başlar. Erteleme çoğu zaman tembellik değildir; rasyonel gibi görünen gerekçelere sarılmış bir güvenlik arayışıdır.

Çıkış planı olmayan karar risktir. Çıkış planı olan karar tercihtir. Aradaki fark ince ama belirleyicidir. Belirsizlik insana kontrol kaybı hissi verir. Kontrol kaybı korku üretir. Ama kontrol her şeyi bilmek değildir. Kontrol, bilmediğini azaltmaktır.

Basit sistem = ilkel sistem değildir. Basit sistem = az sürprizli sistemdir. Havacılıkta kokpit arayüzleri yıllarca özellikle sade tutuldu. Çünkü karmaşa hata üretir. Aynı şey yazılımda da böyledir. İşletmede de. Mutfakta da. Eğitimde de. Basitlik zekâ eksikliği değil, tasarım başarısıdır.

Hayatta en güvenilir yetenek hız ya da zekâ değil, uyumdur. Adaptasyon kası güçlü olanlar yön değiştirir ama düşmez. Plan değiştirir ama oyundan çıkmaz. Çoğu zaman yarışı en hızlı olan değil, oyunda kalmayı başaran kazanır.